Schouwen-Duiveland

Van Ark

Ga naar: navigatie, zoek
single related others afbeeldingen
Landschap
{{{width}}}   		 Bebouwde omgeving
{{{width}}}    		Objecten
{{{width}}}   


Inhoud

[bewerk] Algemeen

Schouwen-Duiveland is het meest noordelijk gelegen eiland van de provincie Zeeland. In het Zuiden wordt het begrensd door de Oosterschelde, in het Noorden door het Grevelingenmeer. De Noordzee vormt de grens in het Westen en de Zijpe begrenst Oosten. De gemeente kent een oppervlakte van 488,94 km² waarvan ongeveer één zevende met water bedekt is. Vandaag de dag (februari 2007) telt Schouwen-Duiveland bijna 35.000 inwoners. Zierikzee geldt als de hoofdstad van de gemeente.

Vlag van Schouwen-Duiveland
Wapenschild van Schouwen-Duiveland

[bewerk] Ontstaan van het natuurlijke landschap

De veschillende eilanden waaruit Schouwen-Duiveland is gegroeid
De veschillende eilanden waaruit Schouwen-Duiveland is gegroeid

Het eiland dat we nu kennen, is ontstaan uit de voormalige eilanden Scaldis en Duvinlant. Deze werden oorspronkelijke gescheiden door de Gouwe. Vooral het laatste deel van de IJstijden (Pleistoceen) en het Holoceen (vanaf ca. 10 000 jaar geleden) hebben het uitzicht van het huidige landschap bepaald. Tijdens het laatste deel van het Pleistoceen werd op Schouwen-Duiveland een laag van meer dan 10 meter dekzand, afkomstig uit de drooggevallen Noordzee, afgezet. Tijdens het Holoceen werd het klimaat warmer en vochtiger. Hierdoor werd de laag dekzand bedekt met een veenlaag. Tevens werden er strandwallen gevormd. Vanaf de 3e eeuw na Christus werd het gebied geteisterd door talrijke overstromingen. Het veenlandschap werd omgevormd tot een waar eilandenrijk. Kreken, slikken en schorren gingen het uitzicht sterk bepalen. Vandaag wordt er een onderscheid gemaakt tussen oudland en nieuwland. Oudland wordt gekenmerkt door kreekruggen en poelgronden. We vinden het vooral terug op Schouwen en op een klein deel van Duiveland (namelijk rond Zierikzee). Oudland vormt het belangrijkste onderdeel van het belvedèregebied(zie ook verder in dit artikel) op Schouwen-Duiveland. Het overgrote deel van Duiveland was echter nieuwland, gebieden die vanaf het midden van de 13e eeuw op de zee werden heroverd[1].

[bewerk] Geschiedenis

De eerste sporen van bevolking keren terug tot de Nieuwe Steentijd (Neolithicum). Vondsten nabij de Oude Duinen van Haamstede maar ook in Brabers en Westerenban wijzen hierop. Deze eerste bewoning was vooral geconcentreerd op het zogenaamde oudland.

[bewerk] De middeleeuwen en daarna

Door de vele overstromingen verdween vrijwel alle bevolking aan het einde van de IJzertijd. Ook ten tijde van de Romeinen werd de streek nog steeds beschreven als een vrijwel onbewoonbare wildernis.

Het is dan ook pas in de middeleeuwen, wanneer de Zeeuwse eilanden een burggraafschap gaan vormen binnen het graafschap van Holland en Zeeland, dat er zich verschillende permanente nederzettingen ontwikkelden. Zo ontstond in de 8e eeuw de haven en handelsplaats Scaltheim. Deze mysterieuze nederzetting lag voor de kust van Schouwen en zou later in zee verdwenen zijn. De nu nog steeds bloeiende stad Burgh ontpopte zich een eeuw later bij de ringwalburg aan de oostelijke duinen. Tevens ontstonden er verscheidene kerkringdorpen, zoals Dreischor, en groeiden er nieuwe dorpen in de nieuwlandpolders langs wegen en dijken die we nu kennen onder de typologieën als dijk- en straatdorpen. Voorstraatdorpen als Bruinisse ontstonden vanaf de 15e eeuw.

Door de voortdurende dreiging van het water legden de inwoners vanaf de 11e eeuw dammen en dijken aan. Dijkbreuken zorgden er voor dat veel land aan de zuidzijde van Schouwen verloren ging, anderzijds konden de bewoners land terugwinnen door het noordelijke deel van de Gouwe af te dammen waardoor Dreischor in 1374 aan Schouwen kwam vast te zitten. Bommenede dat ook aan de eilanden hing, verdween gedurende de 14e eeuw een tijd lang in zee. Pas in 1412 werd het eiland gedeeltelijk herdijkt en aan Duiveland vasgehecht [2]. Later, in 1610, volgde de dam tussen Schouwen en Duiveland. Vele uiterlijke kenmerken van Schouwen-Duiveland zijn dan ook ontstaan door deze voortdurende machtstrijd tussen water en mens: inlaagdijken, inlagen, karrevelden en wielen of welen.

De bewoners van Schouwen-Duiveland leefden vooral van landbouw. Meekrap was het belangrijkste Zeeuws landbouwgewas dat verbouwd werd. De wortels leverden de grondstof voor een roodbruine textielverf die gebruikt werd voor het beschilderen van wol en later ook van katoen en zijde. Voor het drogen, dorsen, stampen en malen van de meekrap werd gebruik gemaakt van de gemeenschappelijke meestoof. Op Schouwen-Duiveland had vrijwel elk dorp een meestoof, waarvan nog enkele resteren, bijvoorbeeld De Kapel te Nieuwerkerk (1869) en De Willem III te Noordgouwe (1863).

Ook koren werd veel gekweekt. De 12 korenmolens die tussen de 18e en 19e eeuw gebouwd werden op het eiland vormen hiervan een mooi bewijs. Molen De Hoop in Zierikzee is hiervan veruit de bekendste. Uit 19e eeuwse kaarten blijkt dat op Schouwen-Duiveland nog zes andere korenmolens stonden. Bij Zierikzee zouden ook nog twee zaagmolens en bij de Flaauwers Inlaag enkele windmolens hebben gestaan, maar deze zijn allen in de loop der tijd afgebroken. Gedurende de 13e en 14e eeuw werden drie kastelen gebouwd op het eiland waarvan er nog twee resteren. Het kasteel Oosterstein, dat eind 14e eeuw te Oosterland was gebouwd, werd in de 18e eeuw gesloopt. Kasteel Haamstede en kasteel Moermond zijn nog steeds te bewonderen.

Naast de kastelen werden er ook verschillende prachtige buitenverblijven gebouwd door de vele regentfamilies voorbeelden hiervan zijn Welgelegen, Bleyckzigt, Mon Plaisir, Weelzicht en Heesterlust.

[bewerk] Recente ontwikkelingen

Door de modernisering van de landbouwtechnieken en de schaalvergroting in de landbouw zijn er de laatste decennia in de regio Schouwen-Duiveland verschillende her- en ruilverkavelingsprojecten uitgevoerd. Hierdoor zijn vaak verschillen tussen oud- en nieuwland verdwenen maar tevens werd aan verschillende uitgebreide oudlandgebieden de staat van beschermming toegekend, waardoor op verschillende plaatsen het duizend jaar oude landschap van deze oudste cultuurgebieden van Zeeland beleefd kan worden. Zo zijn deVroongebieden aan de westkant van Schouwen thans een natuurreservaat. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde de infrastructuur op het eiland grondig. Om een grotere mobiliteit te verkrijgen startte men de aanleg van de snelwegen N57 en N59 . Ook begon men aan de bouw van de Deltawerken. Door de Zeelandbrug, de Grevelingendam (1965), Brouwersdam (1972) en de Oosterscheldekering (1986) is Schouwen-Duiveland zijn eilandstatus kwijtgeraakt en wordt de regio thans verbonden met Noord-Beveland en het Zuid-Hollandse eiland Goeree Overflakkee.

[bewerk] Bebouwd Schouwen-Duiveland en haar ruimtelijke kwaliteit

[bewerk] Welstandsnota

overzicht van de verschillende gebiedscategorieën in Schouwen-Duiveland
overzicht van de verschillende gebiedscategorieën in Schouwen-Duiveland
overzicht van de verschillende welstandsniveaus in Schouwen-Duiveland
overzicht van de verschillende welstandsniveaus in Schouwen-Duiveland
Om een beeld te scheppen van de ruimtelijke kwaliteit in Schouwen-Duiveland, heeft de gemeente het eiland verdeeld in vijf gebiedscategorieën: De dorpskernen, de planmatige uitbreidingen, bedrijfs- en haventerreinen, sport en recreatie en tot slot de buitengebieden. Deze vijf categorieën zijn onderverdeeld in negentien deelgebieden met elk hun overeenkomstige kenmerken en eigenschappen.

Om de ruimtelijke kwaliteit van deze verschillende deelgebieden te waarborgen, is aan elk deelgebied een welstandsniveau toegekend. Dit niveau is afhankelijk van de bijzondere kwaliteiten van het gebied. Deze indeling maakt het mogelijk aan te geven wat er in een specifiek gebied belangrijk is.

Er zijn vier welstandsniveaus:

  • Niveau 1 zijn de beschermde dorps- en stadsgezichten. Hierbij is de bescherming vooral gericht op het behoud van de historische context. Het bekendste voorbeeld hiervan is het pittoreske Zierikzee met haar middeleeuwse uitstraling.
  • De bijzondere welstandsgebieden vormen niveau 2. Hierbij gaat men uit van de bestaande of de gewenste ruimtelijke kwaliteit. De Deltawerken, opgericht als verdedigingsmechanisme tegen het dreigende zeewater, behoren onder andere tot deze categorie.
  • Een derde niveau zijn de reguliere welstandsgebieden, hier wil men basiskwaliteit handhaven. Jachthavens zoals Aqua Delta worden tot deze categorie gerekend.
  • Tot slot is er het niveau van de welstandsvrije gebieden waar geen welstandtoetsing is. Deze categorie is onbestaande in de gemeente Schouwen-Duiveland.

De categorie van de dorpskernen kent tien deelgebieden. De historische kernen van Zierikzee, Brouwershaven, Dreischor, en Noordgouwe vallen door hun uitzonderlijke uitzonderlijk hoge historische van bebouwing en stedenbouwkundigpatroon onder welstandsniveau 1. De historische kern van Schuddebeurs, de ring-, straat-, voorstraat- en dijkdorpen en de bijzondere woonconcentraties worden gerekend onder welstandsniveau 2.

Met de planmatige uitbreidingen doelt men op de dorpsuitbreidingen buiten de historische kernen en de afzonderlijke naoorlogse uitbreidingswijken bij verschillende steden. Er zijn zowel dorps- als stedelijke uitbreidingen. Onder deze laatste categorie vallen onder andere de Schendersweg e.o., West-Bruinisse, Riekusweel, Poort-Ambacht, Calandweg en Noorderpolder. Zij behoren tot welstandsniveau 3.

Ook de verschillende bedrijfs- en haventerreinen vallen onder welstandsniveau drie. Tot hen behoren de havens van Brouwershaven, Bruinisse, Burgh-Haamstede, Nieuwerkerk, Oosterland, Sirjansland, Zuid Grevelinge (kleine vissershaven), het Zweeds Rode Kruis Ziekenhuis van Zierikzee en Hatfieldpark.

Grootschalige recreatieparken, jachthavens en sportparken vallen onder de vierde categorie: Sport en recreatie. Voorbeelden hiervan zijn Brouwershaven, Scharendijke, Zierikzee, Den Osse en Aqua Delta. Ook hier streeft men er naar de basiskwaliteit na te streven en worden de gebieden dus gerekend tot welstandsniveau drie.

De laatste categorie zijn de buitengebieden. Hierin vinden we vier onderverdelingen terug: De Duingebieden zoals De Zeepe en natuurreservaat de Vroongronden, het agrarisch landschap, de natuurgebieden (inlagenlandschap, krekengebied) en de deltawerken aan het zuidelijke deel van Brouwersdam, het noordelijke deel van de Oosterscheldekering, de Grevelingendam en de Philipsdam met de Krammersluizen. Al deze gebieden worden gerekend tot welstandsniveau 2. Het agrarische landschap kent hierop echter wel een uitzondering: indien het gebied niet behoort tot een Belvedere dan wordt het gerekend tot niveau 3.

[bewerk] Belvedèregebieden

Naast de welstandsnota op gemeentelijkniveau, pleit ook de Beleidsnota Belvedère (op Rijksniveau) voor een respectvolle omgang met cultuurhistorische waarden binnen ruimtelijke ontwikkelingen. Schouwen-Duivenland kent twee Belvedere-gebieden.

Het eerste gebied is de Kop van Schouwen. Deze streek staat door zijn brede duinzone, daarachtergelegen oude duingronden (ook wel de Vroongronden genoemd) en duinzoomgebied in fel contrast met het landelijke en open karakter van de rest van Schouwen. Hierdoor wordt als cultuurhistorisch belangrijk geacht. Andere redenen hiervoor zijn onder andere het strandwallenlandschap waarin er nog bewoningsresten vanuit het Neolithicum (late steentijd) terug te vinden zijn, de ringwalburg van Burgh, Kasteel Moermond en Slot Haamstede en de typerende lintbebouwing langs de rand van het duingebied.

De Gouwepolders in Duiveland vormen het tweede belvedere-gebied van de gemeente. Hier zijn heel andere cultuurhistorische kenmerken die het gebied uitzonderlijk maken. Het contrast tussen de nieuwland- , oudlandpolders en de oude zeedijken vormt één van de fraaiste landschappelijke kenmerken van het gebied. Het nieuwlandgebied wordt gekenmerkt door haar opbouw uit een reeks kleinere polders in een grillige aaneenschakeling met de oude getijdengeulen. Zonnemaire is het bekendste ringdorp in het nieuwlandgebied. De wegen in het oudlandgebied kennen overwegend meer beplanting dan die in het nieuwland. Het landschap bestaat uit een aantal grote polders met oude zeedijken langs de buitenranden van de polders. Hier zijn vooral Zierikzee en Brouwershaven trekpleisters omwille van hun grote cultuurhistorische waarde.

Een laatste waardevol element op Duiveland vormt Schuddebeurs waarin talrijke regentenfamilies in de 17e en 18e eeuw tot de verbeeldingsprekende buitenplaatsen met fraaie bossen neerplaatsten.

[bewerk] Cultuurhistorische Hoofdstructuur Zeeland

Door zijn unieke en goedbewaarde geschiedenis kent Schouwen-Duiveland heel wat cultuurhistorische waardevolle elementen. Naast de Kop van Schouwen en de Gouwepolders duidt de CHS ook de Kuststrook Zuidkust en de Deltawerken aan als waardevolle CHS gebieden. Daarnaast de gemeente maar liefst 839 rijksmonumenten, 913 MIP gebieden, 55 archeologische monumenten, 60 historische boerderijen, 49 scheepswrakken en nog eens honderden historisch geografisch waardevolle elementen. Hiertoe behoren onder andere de verschillende slikken en schorren, welen, polders en nog zoveel meer. Voor de exacte informatie en gegevens kan u hier doorklikken naar de CHS databank van Zeeland.

[bewerk] Bestemmingsplannen

Schouwen-Duiveland kent ongeveer een 120 bestemmingsplannen. In deze plaanen legt de gemeente vast wat de bestemming van de grond is, bijvoorbeeld woningbouw, recreatie of agrarisch. Op een kaart die bij het bestemmingsplan hoort, staan de verschillende bestemmingen aangegeven. In het plan staan ook voorschriften die bij de verschillende bestemmingen horen. Zo is er onder andere bestemmingsplannen voor de bebouwde kommen van Kerkwerve, Noordwelle, Ellemeet en Serooskerke, voor de bedrijventerreinen van Zierikzee, een bestemmingsplan voor de fruitgaardregeling en noem maar op. Al deze plannen liggen ter inzage op het gemeentehuis van Schouwen-Duiveland. Wijzigingen kan u steeds raadplegen op de website van de gemeente (via de zoekfunctie).

[bewerk] Belangrijke kernen en musea

De belangrijkste stad van het eiland is Zierikzee. Deze stad, met nog zijn nog steeds herkenbare middeleeuwse kern herbergt, het gemeentehuis van Schouwen-Duiveland. Zierikzee trekt dagelijks honderden toeristen. Naast Zierikzee zijn volgende dorpen en steden van betekenis voor het gebied: Brijdorpe, Brouwershaven, Bruinisse, Burgh, Burghsluis, Dreischor, Elkerzee, Ellemeet, Haamstede, Kerkwerve, Looperskapelle, Moriaanshoofd, Nieuwerkerk, Nieuwerkerke, Noordgouwe, Noordwelle, Oosterland, Ouwerkerk, Renesse, Scharendijke, Schuddebeurs, Serooskerke, Sirjansland, Westenschouwen en Zonnemaire.

Schouwen-Duiveland heeft verschillende musea die de rijke cultuurhistorie van het eiland tentoonstellen. In het museum de Burghse Schoole is in het authentieke schoolgebouw een permanente expositie te zien van de ringwalburg en enkele archeologische vondsten. Het Brouws Museum, Maritiem Museum en Museumhaven Zeeland tonen d.m.v. uitgebreide historische, maritieme collecties de rijke zeevaart- en handelsgeschiedenis van de gemeente. Het fraaie, voormalige stadhuis van Zierikzee is vandaag de locatie van het Stadhuismuseum. Het Watersnoodmuseum werd dan weer opgericht ter herinnering aan en herdenking van de watersnoodramp van 1953. Een permanente expositie over de agrarische activiteiten van het eiland met o.a. historische landbouwwerktuigen en alles over de vlasteelt is te bezichtigen in Goemanszorg, een museum te Dreischor. Tot slot is er Brusea, de verzameling van de musea te Bruinisse.

[bewerk] Bronnen en referenties

Bronnen en referenties:
  1. ↑ CultGis: Beschrijvingen Zeelandse regio’s, naam deelgebied: Schouwen-Duiveland
  2. ↑ Stichting Menno van Coehoorn, Atlas van historische vestingwerken in Nederland, Zeeland, Walburg Pers, 2004
Teruggeplaatst van "http://www.buurtatlas.nl/index.php?title=Schouwen-Duiveland"
Aspecten/acties
Persoonlijke instellingen